Tradycje pszczelarskie powiatu dzierżoniowskiego do 1945 roku

Tradycje pszczelarskie na terenie powiatu dzierżoniowskiego należy rozpatrywać w szerszym kontekście rozwoju śląskiego pszczelarstwa, które od stuleci stanowiło ważny element gospodarki wiejskiej oraz kultury lokalnej. Choć zachowało się niewiele bezpośrednich źródeł dotyczących samych pszczelarzy z ziemi dzierżoniowskiej, nie ulega wątpliwości, że obszar ten pozostawał pod silnym wpływem śląskich organizacji pszczelarskich oraz nowoczesnych rozwiązań wprowadzanych w XIX i XX w.

Najstarszą formą hodowli pszczół było bartnictwo, czyli leśne pszczelarstwo polegające na utrzymywaniu rojów w wydrążonych dziuplach drzew, zwanych barciami. Bartnicy, określani także jako bartodzieje, zajmowali się pozyskiwaniem miodu i wosku z naturalnych lub sztucznie przygotowanych siedlisk pszczół leśnych. Zawód ten miał charakter dziedziczny i podlegał ścisłym regulacjom cechowym. Bartnictwo rozwijało się szczególnie intensywnie w Europie Środkowej w XVI i XVII w., jednak wraz z postępującym wyrębem lasów oraz rozwojem nowoczesnego rolnictwa zaczęło stopniowo zanikać w XIX stuleciu. Na Śląsku, również w okolicach Dzierżoniowa, jego miejsce zajmowało coraz bardziej nowoczesne pszczelarstwo pasieczne.

Prawdziwy przełom w dziejach hodowli pszczół nastąpił dzięki działalności ks. dra Jana Dzierżona (Johann Dzierzon), jednego z najwybitniejszych pszczelarzy i badaczy XIX wieku. Urodzony w 1811 r. w Łowkowicach koło Kluczborka duchowny i uczony stworzył podstawy nowoczesnego pszczelarstwa europejskiego. Po ukończeniu studiów teologicznych na Uniwersytecie Wrocławskim oraz objęciu parafii w Karłowicach koło Brzegu poświęcił się badaniom nad biologią pszczół i organizacją pasiek. To właśnie Dzierżon opracował system ruchomych listewek, które stały się pierwowzorem późniejszych ramek pszczelarskich. Ustalił również tzw. „przestrzeń pszczelą”, wynoszącą około 8 mm, co umożliwiło budowę nowoczesnych uli rozbieralnych. Konstrukcje te, zwane później „dzierżonami”, stały się fundamentem współczesnego pszczelarstwa.

Ogromne znaczenie miało także odkrycie przez Dzierżona partenogenezy pszczół, czyli dzieworództwa trutni rozwijających się z niezapłodnionych jaj. Odkrycie to, opublikowane w połowie XIX w., przyniosło mu światowe uznanie i na trwałe wpisało jego nazwisko do historii biologii i pszczelarstwa. Jego działalność oddziaływała na całe środowisko śląskich pszczelarzy, również na teren obecnego powiatu dzierżoniowskiego, gdzie nowoczesne rozwiązania w budowie uli i organizacji pasiek zaczęły stopniowo wypierać dawne metody hodowli.

Choć źródła archiwalne dotyczące lokalnych pszczelarzy są ograniczone, wiadomo, że ziemia dzierżoniowska pozostawała w zasięgu aktywności silnych organizacji pszczelarskich działających w regionie. Szczególne znaczenie miało Stowarzyszenie Pszczelarzy „Bienenzüchterverein Schweidnitz-Königszelt” obejmujące Świdnicę i Jaworzynę Śląską. W dniu 31 maja 1891 roku odbyła się w Świdnicy już 85. konferencja tej organizacji pod przewodnictwem von Prittwitza Gaffrona z Łagiewnik. W czasie obrad omawiano problemy związane z prowadzeniem pasiek, zagrożeniami dla pszczół oraz nowoczesną budową uli. Inspektor Linke Birkholz przedstawił referat dotyczący wpływu ptaków na gospodarkę pasieczną. Szczególnie wiele uwagi poświęcono bocianowi, którego uznano wówczas za jednego z największych naturalnych wrogów pszczół. Dyskutowano również nad rolą innych zwierząt, między innymi ropuch, które z jednej strony pomagały ograniczać liczbę szkodników, z drugiej jednak mogły zjadać same pszczoły. Duże zainteresowanie wzbudziło także wystąpienie nauczyciela Heymanna z Jaworzyny Śląskiej, który omawiał zalety uli korpusowych oraz prawidłowe wymiary ramek i zasady dokarmiania rodzin pszczelich. Świadczy to o wysokim poziomie organizacji śląskiego pszczelarstwa już pod koniec XIX w. oraz o zainteresowaniu nowoczesnymi metodami hodowli.

Cennym świadectwem funkcjonowania pszczelarstwa na terenie powiatu dzierżoniowskiego w okresie międzywojennym jest informacja prasowa z sierpnia 1933 r. dotycząca sprzedaży rodzin pszczelich przez pszczelarza Alfreda Bergera z Owiesna (ówczesny Habendorf). Ogłoszenie zamieszczone w prasie bielawskiej podkreślało, że oferowane pszczoły są zdrowe, co wskazuje na rosnącą świadomość dotyczącą chorób pszczół i znaczenia opieki weterynaryjnej. Nadzór weterynaryjny w powiecie sprawował wówczas Hermann Reisch, pełniący funkcję dyrektora rzeźni miejskiej w Bielawie przy dawnej Peterswaldauerstraße, obecnej ulicy Bohaterów Getta. 

Rozwój techniki pszczelarskiej widoczny był również w eksperymentach dotyczących materiałów używanych do budowy uli. W latach 20. XX w. pojawiały się ule wykonywane z papieru i tektury, które miały poprawić izolację termiczną oraz obniżyć koszty produkcji. Tendencje te wpisywały się w ogólnoeuropejskie poszukiwania bardziej praktycznych i wydajnych rozwiązań dla rozwijającego się pszczelarstwa.

Do 1945 r. pszczelarstwo na terenie powiatu dzierżoniowskiego pozostawało częścią nowoczesnej gospodarki rolnej Dolnego Śląska. Choć skala lokalnych pasiek była zapewne zróżnicowana, region uczestniczył w przemianach technologicznych i organizacyjnych, które ukształtowały współczesne pszczelarstwo. Szczególne znaczenie miało dziedzictwo ks. Jana Dzierżona, którego rozwiązania dotyczące budowy uli oraz organizacji gniazda pszczelego stały się podstawą nowoczesnej hodowli pszczół stosowanej do dziś.

dr Rafał Brzeziński

Powrót do Wydarzenia 2026

W galerii wykorzystano zdjęcia slajdów z prezentacji dr Rafała Brzezińskiego.